Rethinking Leadership | De betekenis van dienend leiderschap

In deze aflevering van Rethinking Leadership gaat Roemer Visser in gesprek met Dirk van Dierendonck, hoogleraar Leadership and Management aan Rotterdam School of Management (Erasmus University). Van Dierendonck doet al jarenlang onderzoek naar dienend leiderschap, een benadering die traditionele ideeën over leiderschap ter discussie stelt.

In het gesprek wordt verkend waar het concept vandaan komt, wat het in de praktijk betekent en waarom het zich langzaam heeft ontwikkeld van een niche-idee tot een breed geaccepteerde kijk op leiderschap.

De leiderschapspiramide op z’n kop

Dienend leiderschap werd begin jaren ’70 geïntroduceerd door Robert Greenleaf. Na een lange carrière bij AT&T ging hij nadenken over hoe organisaties functioneren en welke rol leiders daarin spelen.

Zoals Van Dierendonck uitlegt, zag Greenleaf leiderschap niet alleen als het behalen van financiële doelen of het bedienen van aandeelhouders.

“Een belangrijk uitgangspunt in zijn denken was dat leiders verantwoordelijkheid dragen. En die verantwoordelijkheid reikt verder dan alleen aandeelhouders. Ook de mensen in je organisatie horen daarbij.”

Deze visie zet de klassieke leiderschapspiramide op z’n kop. In plaats van sturen van bovenaf, draait het om het creëren van de juiste omstandigheden waarin anderen kunnen excelleren.

Niet de vraag “hoe dienen medewerkers de doelen van de leider?”, maar “wat hebben mensen nodig om goed te kunnen presteren?” staat centraal. Van Dierendonck: “Als je hun behoeften vooropstelt, zorgen zij vanzelf goed voor de klant en de rest van de organisatie.”

Leiderschap verschuift daarmee van controle naar het mogelijk maken van groei, creativiteit en bijdrage.

Dienend leiderschap is nog steeds leiderschap

De term dienend kan verwarrend zijn. Het kan de indruk wekken dat het gaat om zachtheid of gebrek aan richting. Volgens Van Dierendonck is dat een misverstand.

“Dienend leiderschap is nog steeds leiderschap. Het gaat nog steeds over richting geven en verantwoordelijkheid nemen. Alleen doe je dat op een andere manier.”

Prestaties en verantwoordelijkheid blijven belangrijk. Wat verandert, is hoe doelen worden bereikt en hoe beslissingen tot stand komen.

“Het betekent niet dat iedereen zomaar zijn gang kan gaan. Het gaat ook om duidelijkheid over verwachtingen en resultaten. Alleen doe je dat samen met de mensen.” De rol van de leider verschuift dus niet naar de achtergrond, maar verandert van sturen naar faciliteren.

Empowerment als sleutelmechanisme

Een belangrijk element binnen dienend leiderschap is empowerment: het actief ondersteunen van mensen in hun ontwikkeling, zelfstandigheid en vertrouwen.

“Een belangrijk werkingsmechanisme is empowerment… mensen coachen, autonomie geven en hen in staat stellen zelf verantwoordelijkheid te nemen.”

Dit vraagt om vertrouwen: het geloof dat mensen hun werk goed doen als ze de juiste ruimte en ondersteuning krijgen. Daarnaast spelen ook authenticiteit, bescheidenheid en verantwoordelijkheid een belangrijke rol. Vooral bescheidenheid blijkt voor veel leiders uitdagend.

“Bescheidenheid betekent dat je wilt blijven leren, erkent dat je niet perfect bent en soms een stap terugdoet zodat anderen kunnen groeien.”

De paradox van bescheidenheid

Leiderschap beloont vaak zelfvertrouwen, daadkracht en zichtbaarheid. Dat zijn kwaliteiten die helpen om door te groeien.

Maar juist op het moment dat iemand die positie bereikt, vraagt dienend leiderschap om iets anders. Zoals Roemer opmerkt: “Je moet dus loslaten wat je juist succesvol heeft gemaakt.”

Van Dierendonck erkent dat dit de kern van de uitdaging is. “Je hebt die eigenschappen nodig om daar te komen… en dan wordt er ineens gevraagd om bescheidenheid. Dat is lastig.” Effectieve leiders leren daarom balans te vinden tussen kracht en bescheidenheid: richting geven én openstaan voor anderen.

Werkt dienend leiderschap ook?

Hoewel het concept uit de praktijk is ontstaan, is er inmiddels veel onderzoek naar gedaan. “Dienend leiderschap heeft een sterk effect, niet alleen op zachte indicatoren zoals betrokkenheid, maar ook op harde resultaten zoals prestaties.”

Onderzoek laat zien dat dienend leiderschap samenhangt met meer betrokkenheid, sterkere commitment en betere resultaten. In sommige gevallen zelfs met betere financiële prestaties. Met andere woorden: investeren in mensen en hen serieus nemen is niet alleen waardevol, maar ook effectief.

Verantwoordelijkheid breder bekeken

Een minder besproken aspect is stewardship: de bredere verantwoordelijkheid van leiders. “Wat je hebt, beheer je in vertrouwen voor de volgende generatie.”

Leiders kijken daarmee niet alleen naar medewerkers of aandeelhouders, maar ook naar hun impact op maatschappij en toekomst.

Leiderschap als manier van kijken

Misschien wel de belangrijkste conclusie is dat dienend leiderschap geen trucje is, maar een manier van denken. “Dienend leiderschap is een manier om naar leiderschap te kijken — en naar de wereld.” Organisaties veranderen hierin niet van de ene op de andere dag. Het groeit geleidelijk uit tot een manier van werken, beslissen en samenwerken.

Dienend leiderschap is daarmee minder een stijl en meer een filosofie.

Over Dirk van Dierendonck

Dirk van Dierendonck is hoogleraar Leadership and Management aan de Rotterdam School of Management (Erasmus University). Zijn expertise ligt op het gebied van leiderschap, leiderschapsontwikkeling, positieve organisatiekunde, HRM en meetmethoden.

Hij publiceerde meer dan 80 wetenschappelijke artikelen in toonaangevende tijdschriften zoals Journal of Management, Journal of Applied Psychology en Academy of Management Journal. Hij promoveerde aan de Universiteit Utrecht.

Over Roemer Visser

Host Roemer Visser is expert op de menskant van organisaties en is Executive Professor en Academic Director van de Executive MBA bij TIAS.

Over de podcast Rethinking Leadership

Diepgaande gesprekken, frisse inzichten - Leiderschap opnieuw doordacht.
In de podcast Rethinking Leadership duiken we in de complexiteit van leiderschap. Of je nu worstelt met het winnen van vertrouwen, het geven van vertrouwen, of het inspireren van anderen met jouw verhalen, leiderschap is altijd een uitdaging. Onder leiding van Roemer Visser verkennen we nieuwe perspectieven en diepgaande inzichten. Luister naar inspirerende gesprekken met thought leaders en ontdek verrassende benaderingen voor leiderschapsuitdagingen.

Onze programma's voor leiders van morgen

Ben jij toe aan de volgende stap en wil je meer impact creëren in business and society? De TIAS-opleidingen op het gebied van Leiderschap zijn een krachtig instrument om mentale modellen te doorbreken en bieden je concrete handvatten voor het versterken van je leiderschaps- en managementkwaliteiten. In ons brede aanbod van MBA’s, Masters, Advanced Programs en Masterclasses vind je altijd een opleiding die aansluit bij jouw ambities en carrièrefase. We kunnen al onze opleidingen ook InCompany organiseren.